Từ ốc bươu vàng, rùa tai đỏ đến tôm hùm đất… an ninh nông nghiệp đang bị coi nhẹ?

Sau ốc bươu vàng, rùa tai đỏ… giờ là tôm hùm đất, một lần nữa vấn đề quản lý sinh vật ngoại lai, đảm bảo an ninh nông nghiệp lại được dư luận đặt ra.

Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn phải gửi công văn hỏa tốc đề nghị UBND các địa phương, ban ngành kiểm soát tôm hùm đất nhập từ Trung Quốc.

Tôm hùm đất là “từ khóa” được dư luận xã hội quan tâm suốt những ngày qua sau khi Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn phải gửi công văn hỏa tốc đề nghị UBND các địa phương, ban ngành tăng cường kiểm soát loài này ở Việt Nam.

Tôm hùm đất là loài thủy sinh có nguồn gốc ngoại lai, chúng vừa phá hại lúa, tiêu diệt tôm bản địa, vừa là nguồn gây bệnh cho các loài sinh vật khác. Loài này cũng không có tên trong Danh mục loài thủy sản được phép kinh doanh tại Việt Nam.

Câu chuyện tôm hùm đất một loài ngoại lai xâm hại nguy hiểm được mua bán dễ dàng trong thời gian dài, đặt ra trách nhiệm quản lý sinh vật ngoại lai.

Từ bài học ốc bươu vàng…

Ốc bươu vàng được đưa vào Việt Nam từ năm 1986 rồi bắt đầu nuôi ở quy mô công nghiệp năm 1992 với mục đích để xuất khẩu và làm thức ăn. Tuy nhiên, chỉ một thời gian rất ngắn, ốc bươu vàng thoát ra khỏi tự nhiên, gặp điều kiện sinh sống thích hợp nên phát triển thành loài động vật gây hại trầm trọng cho cây lúa ở hầu hết các tỉnh phía Nam.

Ốc bươu vàng được đưa vào Việt Nam từ năm 1986 rồi bắt đầu nuôi ở quy mô công nghiệp năm 1992 với mục đích để xuất khẩu và làm thức ăn. Lợi ích kinh tế chưa thấy nhưng tác hại loài sinh vật ngoại lai này ai cũng biết.

Hiện ốc bươu vàng vẫn là loài động vật gây hại bậc nhất đối với nền nông nghiệp Việt Nam chúng sinh trưởng chủ yếu vào vụ hè thu, đặc biệt là mùa nước nổi.

Ốc bươu vàng thường ăn các loại thực vật thuỷ sinh như sen, khoai sọ, củ ấu và đặc biệt là lúa. Với khả năng sinh sản rất nhanh và thức ăn chủ yếu là lá lúa nên ốc bươu vàng đã gây nên đại dịch phá hoại lúa ở nhiều tỉnh đồng bằng sông Cửu Long.

Gần đây nhất, năm 2017, ốc bươu vàng hoành hành trên các đồng lúa của huyện Hớn Quản, Bình Phước, ảnh hưởng không nhỏ đến năng suất lúa nước của người dân.

Theo báo cáo từ Trạm Trồng trọt – Bảo vệ thực vật huyện Hớn Quản, ốc bươu vàng làm thiệt hại hơn 110 ha lúa nước. Đây chỉ là một trong hàng trăm, hàng nghìn tác hại của ốc bươu vàng trên cả nước.

Năm 2018, người dân tỉnh Thái Bình khổn khổ vì ốc bươu vàng, nông dân Thái Bình tốn rất nhiều công sức để đối phó với ốc bươu vàng. Song diệt được con trên đồng thì con dưới sông đã lớn. Thế nên ốc bươu vàng cứ sinh sôi, cứ phát triển. Vụ xuân hè và thu đông, người dân quê lúa vẫn còng mình cấy trước, dặm sau. Từ khi có dịch vụ thu mua ốc bươu vàng thì người dân khắp nơi trong tỉnh lại đổ xô ra đồng tìm diệt để cứu lúa, kiếm tiền.

Dù tìm nhiều cách tiêu diệt nhưng đến nay ốc bươu vàng vẫn sinh tồn.

“Đại dịch” ốc bươu vàng không thể kiểm soát được nữa, các phương tiện truyền thông, các hội thảo khoa học, các nghiên cứu giờ đây chỉ đưa ra các biện pháp nhằm hạn chế hậu quả từ ốc bươu vàng, chứ chưa có ai khẳng định sẽ tuyệt diệt được sinh vật này. Ốc bươu vàng vẫn sinh tồn.

Sau ốc bươu vàng là rùa tai đỏ. Tháng 3/2010, Công ty Cổ phần XNK thủy sản Cần Thơ được Cục Nuôi trồng thủy sản cấp phép nhập 40 tấn rùa tai đỏ gồm 24.000 con về nuôi lấy thịt, làm thực phẩm. Số rùa này được đưa về nuôi tại Trung tâm Giống Kỹ thuật Thủy sản Caseamex ở xã Phú Thành, Trà Ôn, Vĩnh Long, hiện còn khoảng 20.000 con, một số bị chết khi thả nuôi vì không hợp thời tiết và môi trường mới.

Theo các chuyên gia, rùa tai đỏ là một loài động vật ăn tạp, hung dữ. Khi sống trong môi trường tự nhiên, rùa tai đỏ sẽ cạnh tranh thức ăn, giao phối với rùa bản địa, gây ức chế hoặc tiêu diệt các loài sinh vật bản địa, dẫn đến phá vỡ cân bằng sinh thái… Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN) đã liệt kê loài rùa tai đỏ vào danh sách 206 loài xâm hại toàn cầu và 100 loài xâm hại nguy hiểm nhất thế giới.

Nguy hại là vậy nhưng không hiểu lý do gì mà rùa tai đỏ lại được cấp phép nhập khẩu. Trả lời báo chí, một lãnh đạo Tổng cục Thủy sản thời điểm đó cho biết: việc cấp phép nhập rùa tai đỏ về làm thực phẩm là phù hợp với quy định của Bộ NN và PTNT; trong giấy phép đã ghi rõ yêu cầu chỉ được sử dụng làm thực phẩm và không được phép nuôi.

Sau ốc bươu vàng là rùa tai đỏ, một sinh vật ngoại lai nguy hiểm được nhập về với mục đích làm thịt.

Nhưng Công ty Cổ phần XNK thủy sản Cần Thơ đã không thực hiện như cam kết khi không sử dụng đúng mục đích và đúng thời hạn.

Điều đáng nữa nói là, đáng lẽ, trước khi cấp phép nhập rùa tai đỏ, các cơ quan chuyên môn phải nghiên cứu rõ đặc điểm của loài, lợi hại như thế nào… rồi mới được nhập.

Bộ NN&PTNT đã giao cho Tổng cục Thủy sản có trách nhiệm yêu cầu Công ty cổ phần Xuất nhập khẩu thủy sản Cần Thơ phải sớm tái xuất lô rùa tai đỏ nhập về Vĩnh Long.

Tuy nhiên, hiện nay, rùa tai đỏ đã lây lan ra môi trường tự nhiên và việc nhập rùa tai đỏ ở nước ngoài về cũng bằng nhiều con đường khác nhau, nên việc quản lý, kiểm soát khó khăn.

… Đến nguy cơ tôm hùm đất

Trước thông tin tôm hùm đất Trung Quốc ồ ạt tràn sang, Bộ Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn đã gửi công văn hoả tốc yêu cầu các cơ quan chức năng tăng cường kiểm soát loài này, vì đây là sinh vật ngoại lai xâm hại, không có tên trong danh mục loài thuỷ sản được phép kinh doanh tại Việt Nam.

Để bảo vệ môi trường và tránh tác động xấu đến sản xuất nông nghiệp, Bộ đề nghị UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và Tổng cục Hải quan, Tổng cục Quản lý thị trường tăng cường tổ chức kiểm tra và xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật đối với trường hợp vi phạm.

Khi phát hiện có phát tán ra môi trường, phải có biện pháp khoanh vùng, cô lập và tiêu diệt tôm hùm đất theo quy định về đa dạng sinh học. Song song đó, Bộ cũng yêu cầu cần tuyên truyền, phổ biến về tác hại của loài tôm này với môi trường và sản xuất nông nghiệp, ngăn chặn sự phát tán ra môi trường tự nhiên.

Khảo sát gần đây cho thấy, tôm hùm đất được bán tràn lan tại Việt Nam, giá bán lẻ 350.000-500.000 đồng một kg. Các cơ sở cho biết tôm hùm đất được bắt tại các vùng biển Việt Nam, nhưng trên thực tế đa phần nhập về từ Trung Quốc, Mỹ.

Trước đó ngày 12/5, Chi cục Hải quan cửa khẩu Lào Cai phối hợp với lực lượng biên phòng bắt giữ 300 kg tôm hùm đất (hay còn gọi là tôm càng đỏ), trị giá ước tính khoảng 75 triệu đồng. Sau đó, liên tiếp trong các ngày 13, 14, 15 và 18/5, Tổ Kiểm soát, Chi cục Hải quan cửa khẩu Lào Cai đã phát hiện, bắt giữ, xử lý 6 vụ vi phạm với tổng số lượng 645 kg tôm hùm đất, trị giá tổng lô hàng ước tính trên 161 triệu đồng.

Chi cục Hải quan cửa khẩu Lào Cai thông tin hiện tượng buôn lậu nói chung, buôn bán, vận chuyển các mặt hàng cấm nói riêng như tôm càng đỏ trên tuyến biên giới do đơn vị quản lý đang diễn biến phức tạp. Các đối tượng buôn lậu cũng áp dụng những chiêu thức tinh vi hơn nhằm “tuồn hàng” qua biên giới.

Việc kinh doanh, tiêu thụ tôm hùm đất được xác định là vi phạm quy định về đa dạng sinh học và thủy sản. Tuy nhiên, sau thông báo này, nhiều nhà hàng lớn và các tiểu thương online tại Hà Nội, TP HCM vẫn bán món tôm hùm đất (crawfish) trên thực đơn. Không chỉ vậy, tôm hùm đất kích thước lớn vẫn đang được rao bán trên một số kênh online.

Phải chăng an ninh nông nghiệp đang bị coi nhẹ?

Từ chuyện ốc bươu vàng, rùa tai đỏ đến tôm hùm đất những sinh vật ngoại lai theo nhiều con đường du nhập vào nước ta không thể không nghĩ đến công tác quản lý nhập khẩu sinh vật ngoại và sâu xa hơn là nghĩ về an ninh nông nghiệp nước nhà.

Trên thực tế, chúng ta đã có nhiều văn bản pháp luật về quản lý sinh vật ngoại lai, theo Luật đa dạng sinh học Việt Nam 2008, sinh vật ngoại lai là loài xuất hiện, sinh trưởng và phát triển ở khu vực mà vốn không phải là môi trường sống tự nhiên của chúng. Sinh vật ngoại lai xâm hại là loài chiếm nơi sinh sống hoặc gây ảnh hưởng xấu đến những loài sinh vật bản địa của vùng đó.

Sinh vật ngoại lai xâm hại có thể xâm nhập vào nước ta bằng nhiều con đường. Chẳng hạn như nhập khẩu chúng với mục đích phục vụ trong việc sản xuất, kinh doanh, nuôi trồng, phục vụ khoa học hoặc có thể là do du nhập không chủ đích là bám vào các phương tiện vận tải.

Sinh vật ngoại lai có điểm chung là sinh sản nhanh chóng; khả năng cạnh tranh nguồn thức ăn, nơi sinh sống rất lớn; biên độ sinh thái của loài ngoại lai rộng, chúng thích ứng nhanh chóng với những thay đổi của môi trường.

Sinh vật ngoại lai để lại rất nhiều tiêu cực như cạnh tranh thức ăn, nơi cư trú với các loài sinh vật bản địa; làm giảm tính đa dạng sinh học trong các hệ sinh thái; cản trở sự tái sinh tự nhiên của những loài bản địa do khả năng sinh trưởng và phát triển nhanh với mật độ dày đặc của loài ngoại lai; lai giống với những loài sinh vật bản địa, làm suy giảm nguồn gen.

Đối với loài ngoại lai có khả năng thụ tinh chéo, sinh vật ngoại lai làm rối loạn hệ thống gen của sinh vật bản địa và cạnh tranh, tiêu diệt dần loài bản địa, dẫn đến sự thay đổi, suy thoái hoặc tiêu diệt luôn cả hệ sinh thái bản địa. Đặc biệt, sinh vât ngoại lai có thể truyền bệnh và kí sinh trùng.

Cũng như ốc bươu vàng, rùa tai đỏ, tôm hùm đất được đưa vào Việt Nam để phục vụ nhu cầu ăn uống, sành ăn của người Việt. Bản thân các khách hàng mua và sử dụng không hề hay biết loài này gây hại cho thiên nhiên ra sao. Vì thói quen ăn uống, sính ngoại, tôm hùm đất suýt chút nữa thì thành công trong hành trình “xâm lược” thiên nhiên Việt Nam.

Quy định văn bản pháp luật không thiếu quan trọng nhất là thực thi, để tránh bài học đáng tiếc như ốc bươu vàng đã đến lúc ngành chức năng cần quyết liệt ngăn chặn sinh vật ngoại lai này.

Chia sẻ bài viết:



Call Now